Ιερός Ναός Παναγίας Γοργοϋπηκόου

Η Παναγία Γοργοϋπήκοος ήταν μονόχωρος ναός του 15ου αιώνα. Στις αρχές του 19ου εντάχθηκε ως διακονικό σε τρίκλιτο ναό. Ό,τι βλέπει κανείς σήμερα ως «μεγάλη εκκλησία» είναι η νεότερη βασιλική· ο παλαιός ναός είναι ένα διαμέρισμά της, στα δεξιά του ιερού. Το σχήμα — παλαιός πυρήνας που γίνεται τμήμα νεότερου κτιρίου — είναι από τα πιο συνηθισμένα στη Βέροια, αλλά εδώ η λειτουργία του παλαιού χώρου ως διακονικού το κάνει ιδιαίτερα σαφές.

Οι τοιχογραφίες που μετρούν

Τοιχογραφίες του τελευταίου τετάρτου του 15ου αιώνα κοσμούν το σωζόμενο τμήμα του αρχικού ναού. Δεν εκτείνονται σε όλη την τρίκλιτη εκκλησία. Η προσωνυμία Γοργοϋπήκοος, «αυτή που εισακούει γρήγορα», ανήκει σε τύπο της Θεοτόκου πολύ διαδεδομένο μετά την εικόνα της Μονής Δοχειαρίου· δεν σημαίνει ότι ο βεροιώτικος ναός ιδρύθηκε από τη μονή του Αγίου Όρους ούτε ότι φυλάσσει αντίγραφο με τεκμηριωμένη προέλευση. Τέτοια σύνδεση δεν την ισχυριζόμαστε.

Πώς να μην χαθείτε μέσα στον ναό

Ζητήστε το διακονικό και το παλαιό τμήμα, όχι απλώς «την Παναγία». Αν σας οδηγήσουν μόνο στο κεντρικό κλίτος του 19ου αιώνα, δεν έχετε δει τον ναό για τον οποίο υπάρχει αυτή η σελίδα. Οι τοιχογραφίες είναι ευαίσθητες· χωρίς φλας και χωρίς επαφή. Ο ναός δεν ανήκει στον στενό κατάλογο των δώδεκα με σταθερό ωράριο Εφορείας, άρα η επίσκεψη εξαρτάται από την ενορία.

Γειτονιές και ονόματα

Μην ταυτίζετε τη Γοργοϋπήκοο με την Περίβλεπτο, τη Δεξιά, τη Βαλτεσινή ή την Έξω Παναγιά. Η Βέροια έχει πολλές αφιερώσεις στη Θεοτόκο και κάθε μία έχει άλλη χρονολόγηση. Η Γοργοϋπήκοος αξίζει ακριβώς για το τελευταίο τέταρτο του 15ου αιώνα, μια περίοδο από την οποία σώζονται και άλλα στρώματα στην πόλη, όπως στην Παναγία Παλαιοφορίτισσα. Σεμνή ενδυμασία και χαμηλή φωνή, ιδίως αν το διακονικό χρησιμοποιείται.

Ζητήστε ρητά το διακονικό. Η λέξη μπερδεύει όσους περιμένουν «παρεκκλήσι της Παναγίας» χωριστό από τον κυρίως ναό. Το παλαιό κτίσμα του 15ου αιώνα είναι δωμάτιο του νεότερου, όχι δεύτερη εκκλησία στην αυλή. Χωρίς αυτή τη διευκρίνιση η επίσκεψη μένει στον 19ο αιώνα και χάνει τον λόγο της.