Πανελλήνιο Ιερό Προσκύνημα Παναγίας Σουμελά

Στην Καστανιά του Βερμίου, σε υψόμετρο και σε απόσταση περίπου δεκαοκτώ με είκοσι χιλιόμετρα από τη Βέροια, το Πανελλήνιο Ιερό Προσκύνημα της Παναγίας Σουμελά δεν είναι μοναστήρι με ηγούμενο και κελιά μοναχών. Η Ιερά Μητρόπολη Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας το καταγράφει ρητά ως προσκύνημα. Η διάκριση έχει σημασία: ο επισκέπτης έρχεται για την εικόνα και για τη σύναξη του Δεκαπενταύγουστου, όχι για να παρακολουθήσει κοινοβιακή ζωή.

Από το όρος Μελά στην Καστανιά

Η ποντιακή μονή ιδρύθηκε, κατά την παράδοση που τηρεί το προσκύνημα, στα τέλη του 4ου αιώνα στο όρος Μελά της Τραπεζούντας από τους μοναχούς Βαρνάβα και Σωφρόνιο, και πήρε το όνομά της από τη φράση «εις του Μελά». Η εικόνα, που η ίδια παράδοση αποδίδει στον Ευαγγελιστή Λουκά και την θέλει να πέρασε από την Αθήνα ως «Αθηνιώτισσα», έμεινε οδηγός των Ελληνοποντίων έως το 1922. Με την Ανταλλαγή τα κειμήλια παραχωρήθηκαν· το 1931 ο Αμβρόσιος ο Σουμελιώτης τα μετέφερε στην Ελλάδα, ύστερα από ενέργειες της κυβέρνησης Βενιζέλου προς την κυβέρνηση Ινονού. Η εικόνα φυλάχθηκε επί χρόνια στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών.

Το 1951–1952 και το σημερινό συγκρότημα

Το 1951 η εικόνα παραχωρήθηκε στο σωματείο «Παναγία Σουμελά» Θεσσαλονίκης. Σε πλαγιά πάνω από την Καστανιά, σε έκταση που παραχωρήθηκε για τον σκοπό αυτό, θεμελιώθηκε νέο ιερό. Από το 1952, οπότε χτίστηκε ο μικρός ναός, η εικόνα ενθρονίστηκε εκεί. Σκοπός δεν ήταν ένα ακόμη μοναστήρι αλλά προσκύνημα-σύμβολο. Σήμερα το συγκρότημα περιλαμβάνει δύο ναούς, ξενώνες, εστιατόριο, χώρους στάθμευσης και μουσειακή συλλογή με σκεύη, εικόνες και άμφια, καθώς και βιβλιοθήκη. Τη διοίκηση έχει το σωματείο, σε σχέση με την τοπική εκκλησία.

Ο Δεκαπενταύγουστος και οι άλλες ημέρες

Το τριήμερο του Δεκαπενταύγουστου η προσέλευση είναι μαζική, με περιφορά της εικόνας κατά την ορθόδοξη τάξη. Αν θέλετε ησυχία, ελάτε άλλη ημέρα· ο δρόμος του βουνού γεμίζει και η στάθμευση γίνεται με υπομονή. Σεμνή ενδυμασία ισχύει και σε προσκύνημα, όχι μόνο σε μονή. Τον χειμώνα ελέγξτε αν η άσφαλτος προς την Καστανιά είναι ανοιχτή. Λίγα χιλιόμετρα πιο πέρα, στο Ροδοχώρι, η μονή του Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα κρατά το άλλο μεγάλο ποντιακό κειμήλιο της Ημαθίας· οι δύο στάσεις διαβάζονται μαζί, χωρίς να ταυτίζονται.